Ters repo nedir, neden yapılır? Wall Street üzerindeki etkileri nelerdir?

Anahtar Bilgiler

• Ters repo, merkez bankalarının bir hafta gibi kısa vadelerde, belirlenmiş bir sabit oranıyla bono / tahvil sattığı; finans kuruluşlarının da bu ihalelere katılarak ellerindeki fazla likiditeyi park ederek getiri elde edebildikleri bir enstrümandır.
• Repo - ters repo farkı, işlemin yönü açısından değerlendirilir. Ters repo, likidite yönetimi ve likidite sterilizasyonu için kullanılır.
• ABD merkez bankası Fed, 2020 sonrası oluşan likidite bolluğu kapsamında günlük hacimlerin 2 trilyon dolarlara kadar çıktığı ters repo ihaleleriyle likidite yönetimi yapmış ve piyasa istikrarını sağlamıştır. 

Selam Paparalı! Finans dünyasında karşına çıkabilecek popüler kavramları tüm incelikleriyle anlatmaya devam ediyoruz. Bugün odağımızda ters repo kavramı var. Her zaman olduğu gibi öncelikle ters reponun tanımını yaparak başlayacağız. Ardından repo ve ters repo arasındaki farklara değineceğiz. Ters reponun finansal sistemdeki önemini ve işlevini de anlattıktan sonra ters repo risklerini de sıralayıp, bir terminoloji kavramını daha tüm ayrıntılarıyla işlediğimize emin olacağız. Gördüğün gibi kararlıyız, o hâlde seni de bu öğrenme yolculuğuna davet ediyoruz. Hazırsan, başlayalım! 😎

Ters repo nedir?

İngilizcede reverse repo olarak bilinen ve Türkçede ters repo olarak anılan bu kavram, en kısa tanımıyla bir menkul kıymetin geri alınma taahhüdüyle satılması işlemidir. Aslında ters repo, fazla likiditenin değerlendirilmesi amacıyla yapılır ve genellikle bankalar ve merkez bankalarıyla birlikte anılır. Fazla likidite, boşta duran nakit para olarak anlaşılabilir. Bir örnekle açıklayalım:

• Ters repo örneği: Bir banka, elinde boşta duran 10 milyon TL nakit parayı değerlendirmek ister. Bu süre içinde merkez bankası, %30 faizli 1 hafta vadeli ters repo ihalesi açar. Banka, elindeki 10 milyon TL likiditeyle devlet tahvili alır, yani ters repo yapar; bir hafta sonra da aldığı bu tahvili merkez bankasına geri satar. Bu sayede banka 57.500 TL faiz getirisi elde ederken merkez bankası da piyasadaki 10 milyon TL’lik fazla likiditeyi geçici olarak çekmiş olur. 

Repo ile ters repo arasındaki farkı da bu örnek üzerinden açıklayalım. Repo, menkul kıymeti satan taraf için (yani bu örnekte merkez bankası için) kısa vadeli borçlanma anlamına gelir. Ters repo ise menkul kıymeti alan taraf için (yani bu örnekte banka) kısa vadeli yatırım anlamına gelir. Aslında bu alışverişe hangi taraftan baktığımıza ve ihalenin açılma sebebine göre ters repo ya da repo adlandırmaları kullanılır. Peki, fazla likidite neden piyasadan geçici de olsa çekilmek istenir? Dilersen bu sorunun yanıtını “Ters repo neden yapılır?” başlığımızda ayrıntılandıralım. 

Ters repo neden yapılır?

Ters repo işlemi genelde merkez bankaları, bankalar ve finansal kuruluşlar arasında karşımıza çıkan bir kavram. Burada da piyasadaki fazla para, yani fazla likidite başlığı öne çıkıyor. Merkez bankaları, likidite yönetimi için ters repo yöntemine başvurabiliyor. Temel işlevi fiyat istikrarını korumak olan merkez bankaları, piyasadaki para miktarını kontrol altında tutmak için ters repo araçlarını kullanıyor. Ters repo sayesinde piyasadan belirli bir süreliğine likidite çekilirken, bu sayede hem para biriminin değeri korunuyor hem de enflasyon baskısı sınırlanmış ve kontrol altında tutulmuş oluyor. Zira bildiğin gibi, bir varlık (bu örnekte para birimi) piyasada çok bulunuyorsa, enflasyonist etkiler oluşabiliyor. Piyasadan likidite fazlası çekildiğinde bu baskılar sınırlanırken paranın değeri de korunmuş oluyor. Ters repo işlemine giren banka ve finansal kuruluşlar ise sahip oldukları fazla nakit parayı kısa vadeli ve risksiz bir enstrümanda değerlendirerek kazanç elde ediyor. Diğer yandan merkez bankaları, likidite fazlasını çekerek, kredi genişlemesinin de önüne geçmiş oluyor.

Repo ve ters repo farkı nedir?

Yukarıda da bahsettiğimiz gibi, repo ve ters repo arasındaki farkı işlem yönü açısından değerlendirmek gerekiyor. Repo, menkul kıymet satışı yapan tarafın kısa vadeli borçlanmasına olanak tanırken, ters repo, likidite fazlası olan finansal kuruluşun kısa vadede risksiz getiri elde etmesine ve bunu yaparken de merkez bankasının makroekonomik hedeflerine katkıda bulunmaya yardımcı oluyor. Daha az teknik bir tabirle açıklayacak olursak repo borç alma anlamına gelirken ters repo borç verme anlamını taşıyor. 

Borsada ters repo işlemi nasıl yapılır?

Ters repo işlemleri, merkez bankaları ile bankalar ve finansal kuruluşlar arasında gerçekleşir. Türkiye'de bu işlemler Borsa İstanbul bünyesindeki Borçlanma Araçları Piyasası üzerinden yürütülür. Sermaye piyasası mevzuatında "nitelikli yatırımcı" statüsündeki kurumlar, aracı kurumlar aracılığıyla vade ve faiz belirleyerek devlet tahvili veya hazine bonosu gibi araçlarla ters repo işlemi gerçekleştirebilir. Ters repo sistemleri, vade dolduğunda varlık satışını otomatik olarak tamamlayacak şekilde kurgulanır; getiri de vade sonunda hesaba aktarılır.

ABD piyasasında ise bu işlemler Fed'in New York şubesi aracılığıyla yürütülür. Fed, gecelik ters repo (ON RRP) ihalelerini her iş günü önceden duyurulan sabit bir oranla gerçekleştirir; bu işlemlerde ABD Hazine kağıtları teminat olarak kullanılır. Her iki piyasada da işlemlere doğrudan katılamayan bireysel yatırımcılar için en yaygın erişim yolu, ters repo anlaşmalarına düzenli olarak taraf olan para piyasası fonlarıdır.

Her iki piyasada da ortak nokta şudur: ters repo, nakit fazlasını kısa vadede ve düşük riskle değerlendirmenin en sistematik yollarından biri olmaya devam eder.

Ters reponun riskleri nelerdir?

Risksiz bir nakit park etme aracı olduğunu sıkça vurguladık, ancak sistemik riskleri de göz ardı etmemek gerekiyor. Temelde tüm sistemik risklerin temelinde güven kaybının yattığını söyleyebiliriz. Olası riskleri sıralayalım: 

• Likidite sıkışıklığı: Şayet piyasa, likidite sıkışıklığı yaşıyorsa vade sonunda geri alımlar gecikebilir. Ancak piyasada likidite sıkışıklığı varsa, özellikle kamunun borçlanması da çok muhtemel değildir; zira merkez bankaları genelde borçlanmayı likidite kontrolü ve fazla likiditenin piyasadan çekilmesi için yapar. 
• Piyasa oynaklığı: Kimi durumlarda, ekonomik istikrarsızlık dönemlerinde kamu borçlanma araçlarına yönelik güven zayıflar. Bu da ters repo hacimlerini düşürebilir. 
• Kısa vade getiride daha cazip seçenekler: Piyasanın daha yüksek hacimli ve verimli olduğu dönemlerde ters repo işlemleri çok cazip olmayabilir. Zira diğer varlıklar aynı vadede daha çok kazanç vadediyor olabilir.
• Faiz artışları: Eğer merkez bankalarının faiz koridoru genişlerse, ters repo dışındaki araçlar daha yüksek faiz getirisi vaat edebilir. Bu da ters repo hacimlerinde düşüşe sebep olabilir. 

Ters repo faiz midir? Ters repo ve faiz ilişkisi

Eğer soruyu "ters repo ile faiz aynı şey mi?" diye soruyorsan, bu sorunun yanıtı "hayır" olur. Ters repo, faizle aynı şey değildir; ancak ters repo faiz getirisi sağlar. Yukarıdaki son maddede söylediğimiz gibi, ters repo faizi, merkez bankasının belirlediği faiz koridorunun genellikle alt ve orta bandında yer alır. Ters repoda menkul kıymeti alan taraf, yani örneğimizde banka, temelde faiz getirisi elde etmez. Vade sonunda alım-satım fiyat farkıyla kazanç elde eder. Ters repoda elde edilen getiriyle faizin ayrımı bu şekilde yapılabilir. Ters repo, merkez bankalarının piyasa faizlerini yönlendirmek için kullandığı bir araç olarak da öne çıkar. Likidite çekimi için açılan ihalede belirlenen faiz oranı, merkez bankalarının faiz koridorunun alt sınırını belirlemesine yardımcı olur.

Fed ve ters repo stratejileri

Ters repo, likidite yönetimi için ABD merkez bankası Fed dahil pek çok merkez bankasının kullandığı araçlardan biridir. ABD merkez bankası Fed, açık piyasa işlemleri (Open Market Operations) aracılığıyla piyasadaki para miktarını kontrol eder ve bunu yaparken ters repo ihalelerinden de yararlanır. Yukarıda anlattığımız gibi, Fed ters repoyla bankalara ve para piyasası fonlarına kısa vadeli tahvil satarak borçlanır; vade sonunda da bu miktarı geri alarak piyasadaki likiditeyi kısa vadede yönetmiş olur. 

Bu durum, “likidite sterilizasyonu” olarak da anılır. Ters repo, merkez bankalarının likiditeyi sterilize etmek için başvurduğu yöntemlerin başında gelir. Örneğin pandemi, ekonomik politikaların gevşemesine sebep oldu ve bu da para arzında artış anlamına geldi. 2020 sonrası dönemde bankacılık sisteminde rezerv fazlaları oluştu. Bu fazla likiditeler, günlük ters repo operasyonu yürütülerek ABD merkez bankası Fed tarafından kontrollü şekilde sterilize edildi. Bu dönemde günlük ters repo işlem hacimleri 2 trilyon doları dahi aştı. 

Wall Street’te ters repo etkileri

Ters repo kavramının işlevini anlamak için “Sadece bir cadde değil!” şeklinde tanımladığımız Wall Street’e de uzanalım. Wall Street, dünyanın en büyük bankalarına, aracı kuruluşlarına ve yatırım bankalarına ev sahipliği yaptığı için ters repo stratejisiyle en çok ilgilenen bölgelerin başında gelir. Büyük bankalar ve hedge fonlar, ellerindeki aşırı likiditeyi merkez bankalarının açtığı ters repo ihalelerine katılarak değerlendirir. Bu sayede hem fazla nakitlerini risksiz şekilde değerlendirme fırsatı bulurlar, hem de spekülasyonlardan uzak bir getiri elde etme yolunu seçmiş olurlar. Bu sayede ekonomik dengeler açısından gecelik borçlanma maliyetleri kontrol edilirken kredi genişlemesi de sınırlanabilir. 

Ancak, ters repo işlemi kısa vadeli uygulandığından, ters repo faizleri yükseldiğinde uzun vadeli devlet tahvillerine olan ilgi azalabilir. Zira devlet tahvilleri daha uzun vadeli şekilde satılır. Ters repoda ise bankalar bir hafta gibi kısa bir sürede garantili kazanım elde edebilir. 

Toparlayarak yazımızı noktalayalım. Ters repo, merkez bankalarının bir ülkedeki finans ekosistemini dengede tutmak ve makroekonomik dengeleri çapalamak için kullandığı başlıca araçlardan biri olarak öne çıkar. Ters repo, piyasadaki likiditeyi yönetmek için kullanılır ve bu sayede istikrarlı bir finansal sistem kurulabilir. 

Ekonomideki tüm dengeler güven ve arz-talep ilişkisi üzerinden şekillenir. Ters repo da bu gerçeğin en güçlü göstergelerinden biri. Dileriz bu yazımız sana bir ekonomik kavramı daha anlamak için yardımcı olmuştur. Papara Invest Blog’u takip ederek yatırım kültürünü ve finansal okuryazarlığını geliştirmekten hiç vazgeçme Paparalı!